Het einde
Mats Strandberg
15+.-. De Zweedse auteur Mats Strandberg, die zowel voor kinderen als voor jongeren schrijft, houdt vooral van het horrorgenre. De jonge uitgeverij Blauw Gras trapte af met de uitgave van zijn griezelroman Pestbloemen in 2024. In de ontregelende young adult roman Het einde laat hij zijn lezers opnieuw kippenvel krijgen, zij het op een totaal andere manier. Wetenschappers hebben ontdekt dat de dagen van de Aarde en de mensheid geteld zijn door de naderende inslag van de komeet Foxworth.
Ze kennen zelfs het exacte tijdstip van die inslag: ‘Op 16 september, om 04.12 uur ’s ochtends (Zweedse tijd)’. Strandberg telt af vanaf vier weken en vijf dagen voor de inslag. In deze chaos volgen we de zeventienjarige Simon, die behoorlijk wat op zijn bord heeft. Zijn moeders, een half jaar gescheiden, wonen nu weer bij elkaar om meer tijd samen te kunnen spenderen. Maar Simon houdt het thuis niet uit. ‘Alles moet zo intens zijn.’ Zijn vriendinnetje Tilda maakt het uit omdat ze in deze laatste weken volledig vrij wil zijn om te doen wat ze wil. En dan is er nog Simons zus Emma, die weer thuis komt wonen. Ze is zes maanden zwanger en kijkt reikhalzend uit naar de geboorte van de baby, wat Simon maar niet kan bevatten.
De gebeurtenissen vanuit Simons standpunt worden afgewisseld met notities die Lucinda, een vroegere vriendin van Tilda, maakt op de TellUs app. Deze app wordt gebruikt om verhalen over het leven op de Aarde over te leveren aan mogelijke buitenaardse levensvormen. Lucinda is terminaal ziek en heeft besloten met de chemo te stoppen. Sinds ze ziek is, sluit ze zich van iedereen af, ook van Tilda. Strandberg verwoordt de jaloezie op de gezondheid van haar leeftijdsgenoten treffend. ‘Mensen praten over verbittering als een emotie, maar het was fysiek, het vergiftigde mij tot ik het niet meer kon onderscheiden van alle andere shit die door mijn lichaam werd gepompt.’ Ook dat sprankje opluchting over de komst van Foxworth komt aan bod. “Nu zal ik niks missen. Ik zal zien hoe het afloopt.” Net die kleine kantjes maken haar personage zo rijk.
Wanneer Tilda vermist raakt en korte tijd later dood wordt teruggevonden achter een verlaten glasfabriek, wijst iedereen al snel in de richting van Simon. Hij is immers het afgewezen liefje. Simon en Lucinda besluiten de handen in elkaar te slaan om Tilda’s moordenaar te zoeken. Ze willen hem aan de schandpaal nagelen want ‘Dat is de enige straf die er nog is, toch? Niemand wil in de tijd die we nog hebben alleen en buitengesloten zijn.’ Deze woorden van Lucinda doen je even stilvallen.
Het mysterie van de moord op Tilda is dunnetjes en clichématig uitgewerkt. Lucinda en Simon gaan beurtelings met een mogelijke verdachte praten en wanneer die een alibi blijkt te hebben is de volgende in het rijtje aan de beurt. Wel moet gezegd worden dat de uiteindelijke ontknoping ons met een schok doet beseffen welke proporties de menselijke angst voor eenzaamheid kan aannemen.
De focus in dit verhaal ligt op het ploeteren en zwoegen van mensen om een zingevingssysteem te creëren in de wetenschap van een gemeenschappelijk doodvonnis. Net zoals in Pestbloemen speelt geloof een belangrijke rol in deze zoektocht. De Ware Kerk, een sektarische afscheuring die bijzonder strikte regels hanteert, wint aan populariteit in deze akelige periode. Simons moeder Stina, die predikant is in de liberale Zweedse Kerk, verwoordt het verschil tussen haar denkwijze en die van de Ware Kerk heel helder. “Ik vind dat de Ware Kerk er heel slim gebruik van maakt dat veel mensen simpele antwoorden willen op dit moment. Ik word er bijna jaloers van nu ik op zoek ben naar de juiste woorden. Maar simpele antwoorden is het tegenovergestelde van wat geloof is. We kunnen niet alles begrijpen.” We zien hoe Emma verbeten doorgaat met plannen. “We kunnen niet opeens stoppen met leven. We zijn nog niet weg.” En we zien hoe Lucinda tracht via de TellUs app iets blijvends achter te laten van haar leven. Eén van de verdachten deelt zijn overtuiging met haar dat de Aarde ook zonder hulp van TellUs zou opgemerkt worden omdat de mensheid nu eenmaal een luidruchtige soort is. “Onze planeet is als een bus schreeuwende kleuters.” Zo kom je overal in dit boek uitspraken tegen die raken en die je het liefst van al zou willen inkaderen.
Al bij hun eerste ontmoeting zal het voor de oplettende lezer duidelijk zijn dat Simon en Lucinda verliefd op elkaar zullen worden, wat het verhaal voorspelbaar en een tikkeltje zoetsappig maakt. Maar anderzijds gun je het dit tweetal van harte, net omdat ze allebei zo hard worstelen met afstand en nabijheid doorheen het boek. De voorlaatste avond voor de inslag liggen Simon en Lucinda samen op de steiger aan het meer, de nu zichtbare, fonkelende Foxworth boven hen. Intens geluk en de naderende dood lijken hier een moment samen te vloeien. Het is een krachtig en tegelijkertijd bevreemdend beeld, dat doet vermoeden dat een verfilming niet lang zal uitblijven.
Doordat Strandberg aftelt, voel je als lezer de spanning langzaam stijgen. Ik heb me doorheen het boek vaak afgevraagd hoe de auteur dit heftig verhaal ooit goed afgerond zou krijgen, zonder dat het inzakte. Het leek mij een onmogelijke opdracht. Het einde van het verhaal speelt zich af in de kerk van Stina, enkele uren voor de inslag. Ze leidt er een serene dienst, voor gelovigen en ongelovigen. Wanneer iedereen tenslotte in processie naar buiten gaat om de komeet tegemoet te treden, ervaar je als lezer heel intens die berustende acceptatie, gevoed door de kracht van verbondenheid. Onverwacht werd ik omvergeblazen.
Mats Strandberg: Het einde, Blauw Gras, Amsterdam 2025, 432 p. ISBN 9789493374270. Vertaling van Slutet door Femke Muller. Distributie L&M Books
Trefwoorden: dystopie, moord, geloof, verliefdheid, kanker